Bạn đã bao giờ đứng dậy quá nhanh và cảm thấy thế giới quay cuồng trong giây lát chưa? Hoặc nhận thấy tim mình đập nhanh sau một bữa ăn no?
Những khoảnh khắc nhỏ bé này hé lộ điều gì đó lớn lao hơn đang diễn ra bên trong cơ thể bạn. Hệ thần kinh tự chủ của bạn đang âm thầm hoạt động từng giây từng phút mỗi ngày, giữ cho nhịp tim ổn định, hệ tiêu hóa vận hành trơn tru và huyết áp được kiểm soát.
Nhưng khi nó ngừng hoạt động đúng cách, hậu quả có thể gây rối loạn, khó hiểu và đôi khi làm suy yếu khả năng hoạt động.
Các rối loạn thần kinh tự chủ phổ biến hơn nhiều người nghĩ, và việc hiểu những kiến thức cơ bản có thể tạo ra sự khác biệt thực sự trong việc nhận được sự trợ giúp phù hợp.
Hiểu về hệ thần kinh tự chủ
Trước khi đi sâu vào những vấn đề xảy ra, điều quan trọng là phải hiểu hệ thần kinh tự chủ thực sự làm gì. Hệ thần kinh tự chủ là một phần của hệ thần kinh tổng thể, kiểm soát các chức năng tự động của cơ thể cần thiết cho sự sống còn.
Đây là những quá trình mà bạn không hề nghĩ đến và bộ não của bạn vẫn điều khiển chúng khi bạn thức hoặc ngủ.
Hãy coi đó như phần mềm nền của cơ thể bạn đang chạy liên tục, mà bạn không cần phải nhấn bất kỳ nút nào.
Hai nhánh chính
Hệ thần kinh tự chủ có hai bộ phận chính: hệ thần kinh giao cảm, là hệ thống "chiến đấu hoặc bỏ chạy", và hệ thần kinh phó giao cảm, là hệ thống "nghỉ ngơi và tiêu hóa".
Hệ thần kinh giao cảm huy động năng lượng cho hoạt động bằng cách tăng nhịp tim và giãn đồng tử, trong khi hệ thần kinh phó giao cảm bảo tồn năng lượng bằng cách làm chậm nhịp tim và kích thích tiêu hóa.
Hai nhánh này hoạt động như những đối tác, thay phiên nhau tùy thuộc vào nhu cầu của cơ thể bạn tại từng thời điểm.
Hệ thống thần kinh ruột
Ngoài ra còn có một bộ phận thứ ba đáng để biết đến. Hệ thần kinh tự chủ bao gồm ba bộ phận riêng biệt về mặt giải phẫu: hệ thần kinh giao cảm, hệ thần kinh phó giao cảm và hệ thần kinh ruột.
Hệ thần kinh phó giao cảm tạo điều kiện thuận lợi cho các quá trình “nghỉ ngơi và tiêu hóa”, thúc đẩy các chức năng cân bằng nội môi như điều hòa nhịp tim và phục hồi nhu động ruột và quá trình tiêu hóa.
Hệ tiêu hóa đôi khi được gọi là "bộ não thứ hai" vì nó quản lý đường ruột gần như độc lập, điều phối quá trình tiêu hóa từ đầu đến cuối.
Điều gì xảy ra khi hệ thần kinh tự chủ gặp trục trặc?
Khi hệ thần kinh tự chủ hoạt động không đúng cách, cơ thể sẽ mất khả năng duy trì sự cân bằng giữa các hệ thống nội tạng. Sự rối loạn này dẫn đến nhiều loại rối loạn tự chủ, và đây là mối quan tâm chính trong lĩnh vực này. Rối loạn thần kinh tự chủ.
Khó khăn nằm ở chỗ những bệnh này thoạt nhìn có vẻ giống với nhiều vấn đề sức khỏe khác. Mọi người thường phải chờ đợi nhiều năm mới được chẩn đoán chính xác.
Các triệu chứng thường gặp mà bạn có thể gặp phải
Những người mắc chứng rối loạn thần kinh tự chủ gặp khó khăn trong việc điều chỉnh một hoặc nhiều hệ thống trong cơ thể, dẫn đến ngất xỉu, chóng mặt, huyết áp dao động và các triệu chứng khác.
Rối loạn hệ thần kinh tự chủ có thể xảy ra độc lập hoặc là hậu quả của một bệnh lý khác, chẳng hạn như bệnh Parkinson, ung thư, bệnh tự miễn dịch, lạm dụng rượu hoặc tiểu đường.
Các triệu chứng thường gặp khác bao gồm:
- Nhịp tim nhanh hoặc không đều khi nghỉ ngơi hoặc khi thay đổi tư thế.
- Các vấn đề về tiêu hóa bao gồm buồn nôn, đầy hơi và liệt dạ dày.
- Đổ mồ hôi quá nhiều hoặc quá ít
- Rối loạn chức năng bàng quang
- Mệt mỏi và không dung nạp vận động
- Khó suy nghĩ mạch lạc, đôi khi được gọi là chứng sương mù não.
Nhịp tim và huyết áp bị ảnh hưởng như thế nào?
Hệ thần kinh tự chủ điều chỉnh tốc độ và cường độ bơm máu của tim cũng như độ rộng của các mạch máu. Chính những khả năng đó giúp hệ thần kinh tự chủ kiểm soát nhịp tim và huyết áp.
Khi cơ chế điều tiết này hoạt động không hiệu quả, máu có thể dồn lại ở phần dưới cơ thể, huyết áp có thể giảm đột ngột, hoặc tim có thể đập nhanh mà không rõ nguyên nhân.
Các loại rối loạn thần kinh tự chủ phổ biến nhất
Có ít nhất 15 dạng rối loạn thần kinh tự chủ được công nhận, gọi chung là rối loạn thần kinh tự chủ (dysautonomia). Một số dạng nhẹ và có thể kiểm soát được, trong khi những dạng khác lại ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hàng ngày.
Các rối loạn tự chủ thường gặp nhất trong thực tiễn lâm sàng là hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng (POTS), ngất do nguyên nhân thần kinh tim mạch và hạ huyết áp tư thế đứng, những rối loạn này có thể không được chẩn đoán hoặc thường bị chẩn đoán nhầm là rối loạn tâm thần.
POTS: Khi việc đứng dậy trở thành một thử thách
Một trong những rối loạn hệ thần kinh tự chủ được chẩn đoán thường xuyên nhất, đặc biệt là ở phụ nữ trẻ, là hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng (POTS). Không giống như các bệnh lý được định nghĩa bởi huyết áp thấp, POTS được định nghĩa bởi sự tăng nhịp tim quá mức khi đứng dậy.
Các triệu chứng của POTS bao gồm chóng mặt, đôi khi ngất xỉu, khó suy nghĩ và tập trung (còn gọi là sương mù não), mệt mỏi, không dung nạp vận động, đau đầu, nhìn mờ và tim đập nhanh.
Hạ huyết áp tư thế
Hạ huyết áp tư thế đứng là hiện tượng huyết áp giảm đột ngột khi một người đứng dậy, gây ra huyết áp thấp ở tư thế đứng thẳng. Điều này dẫn đến giảm lượng máu cung cấp cho não. Tình trạng này thường khiến người bệnh cảm thấy chóng mặt hoặc choáng váng.
Điều này xảy ra vì các mạch máu không co bóp đủ nhanh để đẩy máu trở lại não khi bạn đứng dậy.
Ngất do thần kinh tim
Ngất do rối loạn thần kinh tim mạch là chứng rối loạn thần kinh tự chủ phổ biến nhất, ảnh hưởng đến hàng chục triệu người trên toàn thế giới. Triệu chứng chính là ngất xỉu. Hệ thần kinh tự chủ khỏe mạnh điều chỉnh nhịp tim và độ căng cơ để ngăn máu dồn ứ ở chân và bàn chân, nhưng ngất do rối loạn thần kinh tim mạch liên quan đến sự trục trặc trong các cơ chế đó, và sự mất tạm thời lưu thông máu lên não gây ra hiện tượng ngất xỉu.
Mối liên hệ tiêu hóa
Nhiều người mắc các rối loạn thần kinh tự chủ ngạc nhiên khi biết chức năng ruột có mối liên hệ mật thiết với hệ thần kinh. Hệ tiêu hóa không hoạt động độc lập. Nó phụ thuộc rất nhiều vào các tín hiệu tự chủ để biết khi nào cần đẩy thức ăn đi, khi nào cần tiết ra enzyme và cách điều chỉnh lưu lượng máu.
Cơ chế gây rối loạn hệ tiêu hóa
Trong quá trình tiêu hóa, lượng máu dư thừa được chuyển đến dạ dày và ruột non, khiến tim đập nhanh và mạnh hơn trong khi các mạch máu ở xa hệ tiêu hóa bị thu hẹp lại.
Những hoạt động này giúp duy trì huyết áp và lưu lượng máu khắp cơ thể. Tuy nhiên, ở những người bị hạ huyết áp sau ăn, quá trình này bị rối loạn.
Hệ thần kinh phó giao cảm kích thích hệ tiêu hóa xử lý thức ăn và loại bỏ chất thải. Năng lượng từ thức ăn đã được xử lý được sử dụng để phục hồi và xây dựng các mô.
Khi tín hiệu phó giao cảm yếu hoặc hoạt động sai lệch, quá trình tiêu hóa sẽ chậm lại, thức ăn lưu lại trong dạ dày quá lâu, và các triệu chứng như đầy hơi, buồn nôn và rối loạn tiêu hóa trở thành vấn đề thường nhật.
Nguyên nhân nào gây ra rối loạn thần kinh tự chủ?
Các rối loạn thần kinh tự chủ không phải lúc nào cũng có một nguyên nhân duy nhất, rõ ràng. Chúng có thể phát triển độc lập hoặc xuất hiện như một tác dụng phụ của một bệnh lý khác.
Nguyên nhân chính
Một số rối loạn thần kinh tự chủ là do di truyền hoặc phát triển mà không có tác nhân gây bệnh rõ ràng. Chúng được gọi là rối loạn thần kinh tự chủ nguyên phát. Các bệnh như rối loạn thần kinh tự chủ gia đình và teo đa hệ thống thuộc loại này.
Các điều kiện có thể kích hoạt chúng
Có một số bệnh lý có thể gây ra hoặc góp phần gây rối loạn thần kinh tự chủ, bao gồm đái tháo đường, các bệnh tự miễn dịch như hội chứng Guillain-Barré, nhiễm COVID-19, đặc biệt là COVID kéo dài, bệnh Parkinson, hội chứng Ehlers-Danlos, bệnh đa xơ cứng và một số loại thuốc hoặc thủ thuật y tế nhất định.
| Phân loại | Các ví dụ |
| Điều kiện trao đổi chất | bệnh tiểu đường, rối loạn chức năng tuyến giáp |
| Bệnh tự miễn | Bệnh lupus, hội chứng Sjogren |
| Tình trạng thần kinh | Bệnh Parkinson, teo đa hệ thống |
| Nhiễm trùng | Hội chứng hậu COVID, bệnh Lyme |
| Rối loạn di truyền | Rối loạn tự chủ gia đình, Ehlers-Danlos |
| Thuốc | Một số loại thuốc hóa trị |
Được chẩn đoán và điều trị
Chẩn đoán rối loạn thần kinh tự chủ đòi hỏi sự kiên nhẫn và chuyên gia phù hợp. Các triệu chứng trùng lặp với rất nhiều bệnh lý khác nên việc chẩn đoán sai rất phổ biến. Các tổ chức như Bệnh viện Liv Hãy tiếp cận những trường hợp này với một nhóm đa ngành, nhận thức rằng rối loạn chức năng thần kinh tự chủ ảnh hưởng đến tim, ruột, thận và não cùng một lúc.
Xét nghiệm chẩn đoán
Trong quá trình khám sức khỏe, bác sĩ kiểm tra các dấu hiệu rối loạn thần kinh tự chủ như hạ huyết áp tư thế đứng. Họ đo huyết áp và nhịp tim khi người bệnh nằm hoặc ngồi và sau khi người đó đứng dậy.
Khi một người đứng dậy, huyết áp sẽ giảm. Để bù lại, tim sẽ đập mạnh hơn và nhịp tim tăng lên. Ở người khỏe mạnh, những thay đổi này rất nhỏ và ngắn ngủi. Nếu chúng lớn hơn hoặc kéo dài hơn, người đó có thể bị hạ huyết áp tư thế đứng.
Các xét nghiệm khác được sử dụng trong chẩn đoán bao gồm:
- Thử nghiệm bàn nghiêng để theo dõi sự thay đổi nhịp tim và huyết áp theo tư thế.
- Xét nghiệm phản xạ tự động để đánh giá chức năng tuyến mồ hôi và phản ứng huyết áp.
- Kiểm tra mồ hôi điều hòa thân nhiệt
- Các xét nghiệm nhu động ruột để chẩn đoán các vấn đề nghi ngờ liên quan đến hệ tiêu hóa.
- Xét nghiệm máu và nước tiểu để kiểm tra các bệnh lý tiềm ẩn.
Những lựa chọn điều trị
Việc điều trị các rối loạn thần kinh tự chủ thường gặp bao gồm bổ sung muối và nước, các chương trình tập thể dục chuyên biệt ở tư thế nằm và nằm ngửa, và các can thiệp dược lý bằng thuốc chẹn beta, thuốc co mạch, chất tương tự aldosterone và các tác nhân khác nhắm vào các cơ chế tiềm ẩn của rối loạn thần kinh tự chủ.
Việc điều chỉnh lối sống cũng đóng vai trò quan trọng. Theo... Cleveland ClinicViệc điều trị các rối loạn thần kinh tự chủ thường đòi hỏi sự kết hợp giữa thuốc, vật lý trị liệu, thay đổi chế độ ăn uống và điều chỉnh nhịp độ hoạt động cẩn thận phù hợp với từng bệnh nhân.
.
Các rối loạn thần kinh tự chủ nằm ở giao điểm của tim mạch, tiêu hóa và thần kinh học, đó là một phần lý do tại sao chúng thường bị hiểu sai. Khi các dây thần kinh ngừng giao tiếp đúng cách với tim, mạch máu và ruột, những ảnh hưởng lan tỏa sẽ tác động đến hầu hết mọi khía cạnh của cuộc sống hàng ngày.
Nếu bạn hoặc người quen của bạn đang gặp phải các triệu chứng như chóng mặt không rõ nguyên nhân, nhịp tim bất thường, các vấn đề về tiêu hóa hoặc ngất xỉu, việc đi khám bác sĩ chuyên khoa về hệ thần kinh tự chủ là bước tiếp theo thiết thực và quan trọng.
